قرآن کتاب راهنما

قرآن در آيات چندی به مسأله آثار تلاوت آيات در زندگی بشر می‌پردازد تا افزون بر بيان ارزش و اهميت آن، كاركردهای تلاوت را بنماياند. به سخن ديگر بيان آثار تلاوت از سوی خداوند توجه دادن به كاركردهای تلاوت است

به نظر می‌رسد كه قرائت به معنای خواندن مطلق است، ولی تلاوت به معنای خواندنی خاص است كه شخص آيات و يا سوره‌های قرآنی را پشت سر‌هم می‌خواند. «راغب اصفهانی» بر اين باور است كه تلاوت افزون بر ويژگی خواندن پياپی و پشت سر‌هم از ويژگی ديگری نيز برخوردار است كه عبارت از تدبر در آيات و معانی آن است. بنابراين هر نوع قرائتی را نمی‌توان تلاوت ناميد. (مفردات راغب، ص167، ذيل ماده تلو و نيز نگاه كنيد كشاف‌اصطلاحات الفنون و العلوم، ج1 ص505، ذيل مدخل التلاوه)

قرآن كريم افزون بر بيان ارزشمندی تلاوت (يونس آيه 61 و صافات آيه 3) و توصيه بدان (احزاب آيه 34) به آثار تلاوت عموم كتب آسمانی و آثار تلاوت قرآن و تأثير آن و نيز موانع تأثير و آداب تلاوت اشاره می‌كند. در اين نوشتار بخشی از اين آيات برای تبيين جايگاه تلاوت و ارزش و آثار آن مورد بحث و بررسی قرار می‌گيرد تا انگيزه‌ای برای تلاوت همراه با تدبر پديد آيد.

آثار تلاوت آيات آسمانی

قرآن در آيات چندی به مسأله آثار تلاوت آيات در زندگی بشر می‌پردازد تا افزون بر بيان ارزش و اهميت آن، كاركردهای تلاوت را بنماياند. به سخن ديگر بيان آثار تلاوت از سوی خداوند توجه دادن به كاركردهای تلاوت است و انسان بايد با توجه به اين كاركردها به تلاوت آيات بپردازد.

از جمله نقش‌هايی كه قرآن برای تلاوت بر می‌شمارد و آن‌را از آثار تلاوت می‌داند، مسأله اتمام حجت است. به اين معنا كه تلاوت آيات الهی برای مردم از سوی پيامبران به اين قصد و منظور انجام می‌شد كه اتمامی حجتی صورت پذيرد و كسی مدعی نشود كه به حقايق آگاه نبوده و يا دسترسی به حقايق نداشته و نتوانسته است از حق و حقيقت آگاهی يابد.

از آن جايی كه توبيخ و مجازات بايد برپايه آگاهی و علم و توان انجام شود و مجازات بدون آگاهی‌بخشی و ظرفيت‌سنجی، امری قبيح و از نظر عقل و عقلا نادرست و مذموم است، خداوند از طريق آيات الهی می‌كوشد تا مردمان را به حق آگاه ساخته و باطل را به ايشان بازشناساند. از اين‌رو هرگونه مجازات و عذاب و سرزنشی را موكول به بيان حكم و تبيين حق و حقيقت كرده است.

تلاوت قرآن زمينه‌ساز آگاهی‌بخشی

خداوند در آيه 59 سوره قصص می‌فرمايد: «وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى یَبْعَثَ فِی أُمِّهَا رَسُولًا یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِی الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ: و پروردگار تو [هرگز] ويرانگر شهرها نبوده است تا [پيشتر] در مركز آن‌ها پيامبرى برانگيزد كه آيات ما را بر ايشان بخواند و ما شهرها را تا مردمشان ستمگر نباشند ويران‏كننده نبوده‏ايم.»

در اين آيه به دو مسأله مهم توجه داده شده است: نخست آن‌كه هرگونه مجازات توبيخی و عذابی متوقف بر بيان حكم و آگاهی‌بخشی از طريق تلاوت آيات الهی و آموزه‌های وحيانی شده است و خداوند نيز به حكم عقل و سيره عقلايی، مردمان را بدون اطلاع و آگاهی‌بخشی از حق و باطل، عذاب نمی‌كند.

دوم اين‌كه تنها آگاهی برای عذاب و مجازات كافی نيست، بلكه بايد شخص در مقام عمل قرار گيرد و توان عمل به مطلب و حكم را داشته باشد. بنابراين هرگاه قادر به انجام كاری بود، ولی باز رفتاری بيرون از حق و دايره قانون تلاوت شده انجام داد، می‌توان وی را مجازات كرد.

بر اين اساس احتمال خلاف و يا نيت عمل به تنهايی موجب نمی‌شود تا شخصی را حتی اگر به موضوع آگاه بود مجازات كرد. تنها كسانی از سوی خداوند مجازات می‌شوند كه پس از آگاهی، برخلاف حق عمل كرده و با در پيش گرفتن ظلم، يعنی تجاوز از حدود بيان شده رفتاری برخلاف قانون انجام می‌دهند.

بنابراين يكی از كاركردها و اهداف تلاوت آيات الهی بر گناهكاران و مجرمان از سوی خدا و پيامبران اتمام حجت خدا بر ايشان است. (مؤمنون آيات 103 و 105)

از ديگر كاركردهای تلاوت می‌توان به اصلاح افراد اشاره كرد. تلاوت آيات الهی بر انسان زمينه‌ساز اصلاح وی می‌شود و او از اين شايستگی برخوردار می‌شود تا به مقام اهل تقوا و رستگاری برسد. (اعراف آيه 35)

اصلاح افراد

قرآن در آيه 113 و 115 سوره آل‌عمران تلاوت آيات الهی به‌ويژه در شب را عامل مهمی برای انجام كارهای خير و تزكيه انسان بر می‌شمارد. تلاوت آيات الهی زمينه‌ساز تقواپيشگی انسان به شمار می‌رود (اعراف آيه 35) و موجب می‌شود انسان در زمره صالحان (آل‌عمران آيه 113 و 114) قرار گيرد.

از نظر قرآن تلاوت آيات الهی به هنگام شب و در حال سجده معياری برای برتری و فضيلت انسان بر ديگری است (آل عمران آيه 113) و موجبات ازدياد و افزايش ايمان مؤمنان راستين (انفال آيه 2 و 4) و خشم و غضب كافران (حج آيه 72) را فراهم می‌آورد.

از آثاری كه قرآن برای تلاوت بيان می‌كند می‌توان به اظهار ايمان (قصص آيه 52 و 53) اعراض كافران و مشركان از حق و حقيقت (اسراء آيه 46)، اقرار به حق و حقانيت قرآن (قصص آيات 52 و 53) اميدواری به پاداش هميشگی (فاطر آيه 29)، انذار انسان‌های ديگر (مريم آيه 97) بشارت و مژده به پرهيزگاران (همان)، بالا بردن ظرفيت و توان انسان‌ها برای به دوش گرفتن مسؤليت‌های سنگين (مزمل آيه 4 و 5) تذكر (دخان آيه 58) و تسليم در برابر حق (قصص آيات 53 و 54) تعليم معارف الهی به مردم (بقره آيه 129 و 151 و آل‌عمران آيه 164 و جمعه آيه2)، ايجاد حجاب ميان كافران و مؤمنان (اسراء آيه 45)، ايجاد خشوع (اسراء آيه 107 و 109) و خضوع (همان)، هدايت (آل‌عمران آيه 101) و مغفرت (انفال آيه 2 و 4) و جلوگيری از ارتداد (آل‌عمران آيه 100 و 101) اشاره كرد.

موانع تأثيرگذاری

قرآن از استكبار (مؤمنون آيه 66 و 67)، تمسخر و استهزاء (نساء آيه 140)، غفلت (انبياء آيه 1 تا 3)، كفر (آل‌عمران آيه 101)، كوردلی (انعام آيه 25) و گناه (جاثيه آيه 31) به عنوان مهم‌ترين موانع تأثيرگذاری آيات قرآن ياد می‌كند.

آداب تلاوت

قرآن، خواندن آيات الهی به هنگام شب را از آداب تلاوت آيات الهی بر می‌شمارد و مردمان را تشويق و ترغيب می‌كند تا در اين هنگام به تلاوت بپردازند؛ زيرا تلاوت در شب موجب تدبر بيش‌تر شخص در آيات می‌شود و امكان دريافت مطالب سنگين و مهم را برای وی فراهم می‌آورد. (آل‌عمران آيه 113) از ديگر آدابی كه قرآن برای تلاوت بيان می‌كند سجده و خضوع در هنگام تلاوت آيات الهی است. (همان و نيز مريم آيه 58)

استعاذه و پناه بردن به خدا از شر شيطان (نحل آيه 98)، تلاوت شايسته آيات قرآن (بقره آيه 121)، تأنی و آرامش در خواندن آيات (اسراء آيه 106)، ترتيل آن (بقره آيه 121 و نيز مزمل آيه 4)، رعايت سكوت هنگام شنيدن آيات قرآنی (اعراف آيه 204 و احقاف آيه 29) و آغاز به بسم‌الله و نام خدا (علق آيه1) و خواندن با صوت زيبا (مزمل آيه 4) از آداب ديگر تلاوت قرآن است.